VE ŞİMDİ TORA’NIN İLK SAYFASINI AÇIYORUZ

Geçen hafta yolculuğun kapısında durmuştuk. Şimdi sayfayı çeviriyoruz.Tora’nın yaratılış anlatısında henüz insan yoktur. Dünya şekillenmeye başlamaktadır.Ve Tanrı’ya atfedilen ilk yaratıcı söz gelir:יְהִי אוֹרYehi Or — Işık olsun.Ve ışık olur.Fakat burada ilginç bir ayrıntı vardır.Işık ilk gün ortaya çıkar. Güneş, ay ve gök cisimleri ise ancak dördüncü gün anlatılır. Tora bunun fiziksel açıklamasını yapmaz; yalnızca ışığın önce, gök cisimlerinin daha sonra ortaya çıktığını söyler. SefariaBu soru eski Yahudi bilgelerinin de dikkatini çekmiştir.Talmud’un Hagiga bölümünde Rabi Elazar, ilk günün ışığını bildiğimiz güneş ışığından farklı bir ışık olarak yorumlar; bu ışığın daha sonra gizlendiğini anlatır. Raşi de aynı Agada geleneğini aktarır. Bu, Tora ayetinin düz anlamı değil, geleneksel bir yorumdur. SefariaBelki bize bıraktığı düşünce şudur:Her ışık gözle görülmez.Bazen insanın karanlığını aydınlatan şey güneş değildir.Bir söz olur.Bir umut olur.Doğru zamanda uzanan bir el olur.Bazen de yalnızca:“Ben buradayım.”diyen bir insan olur.

✦ ✦ ✦KAOSTAN DÜZENE

Yaratılış aşamalar halinde ilerler.Işık ve karanlık ayrılır.Sular düzenlenir.Kara ortaya çıkar.Bitkiler belirir.Gök cisimleri yerlerini alır.Denizler, gökyüzü ve yeryüzü canlılarla dolar.Ve sonunda insan yaratılır.Tora’nın ilk bölümünde sanki sürekli aynı hareketi görüyoruz:Karmaşadan düzene.Boşluktan hayata.Karanlıktan ışığa.Sonra altı günlük yaratılışın ardından yedinci gün gelir.İlk kez yaratmak, ayırmak, çoğaltmak yerine başka bir şey vardır:Durmak.Tora, yedinci günü özel ve kutsanmış bir gün olarak anlatır. Daha sonra Yahudi yaşamının merkezlerinden biri olacak Şabat düşüncesinin temelindeki yedinci gün motifi daha yaratılış hikâyesinde karşımıza çıkar.Belki bu da bize çok insani bir şey söylüyor:Hayat yalnızca yaptıklarımızdan oluşmaz.Bazen insanın ne yaptığını anlayabilmesi için durması da gerekir.

✦ ✦ ✦🔯 KABALA’DAN BİR DAMLABİR KELİMENİN İÇİNDE NE KADAR ŞEY SAKLANABİLİR?

Şimdi yaratılışa kısa bir ara verip ilk kelimeye yeniden bakalım:בְּרֵאשִׁיתBereşitİbrani alfabesinin ilk harfi Alef — א olmasına rağmen Tora ikinci harf olan Bet — ב ile başlar.Zohar’ın girişinde mistik bir anlatı vardır: yaratılış öncesinde harfler Tanrı’nın huzuruna gelir ve dünyanın kendileriyle yaratılmasını isterler. Sonunda Bet seçilir. Alef ise sessizce bekler ve Zohar onu birlik düşüncesiyle özel bir yere yerleştirir. Bu, Tora’nın yaratılış metni değil, mistik Yahudi yorumudur. SefariaSefer Yetsira ise 22 İbrani harfinden “temel harfler” diye söz eder; onların şekillendirildiğini, birleştirildiğini ve yaratılışla ilişkilendirildiğini anlatır. Kabalistik düşüncede harfler böylece yalnızca yazı işaretleri değil, yaratılışın manevi dili olarak da görülür. SefariaAma Bereşit kelimesinin harflerine bakmanın başka güzel yolları da vardır.Geçen yıl Hahambaşılığın Bereşit yazısında aktarılan geleneksel bir yorum, ב־ר־א־ש־י־ת harflerini insanın hayatında taşıması gereken altı kavramla ilişkilendiriyordu:- ב — Bitahon — Güven: Her şeyi kontrol edemediğimizi bilirken Tanrı’ya güvenebilmek.- ר — Ratson — İstek: Doğru olanı gerçekten istemek ve onun için çaba göstermek. Talmud, Megilla 6b’de özellikle Tora öğrenimi bağlamında “çabaladım ve buldum — inan” öğretisini aktarır. voices.sefaria.org- א — Ahava — Sevgi: İnsanları, yaratılanları ve Tanrı’yı sevebilmek.- ש — Ştika — Sessizlik: Ne zaman konuşacağımız kadar, ne zaman susacağımızı da bilmek.- י — Yira — Huşu: Sevginin yanında Tanrı karşısındaki sorumluluğu, saygıyı ve sınırı unutmamak.- ת — Tora: Öğrenmeye, anlamaya ve hayat boyunca gelişmeye devam etmek. Bu altı kelime, Bereşit’in sözlük anlamı değildir. Harflerden hareketle yapılan geleneksel bir öğretidir. Ama yolculuğumuzun daha ilk kelimesinde bize güzel bir pusula bırakıyor: Güven. İstek. Sevgi. Sessizlik. Sorumluluk. Öğrenmek. Belki önümüzdeki uzun yol boyunca ihtiyacımız olacak şeyler de tam olarak bunlardır.

✦ ✦ ✦VE ŞİMDİ KAMERA İNSANA DÖNÜYOR

Tora’nın anlatısı dünyadan insana yaklaşır.İnsanın yaratılışı için çok özel bir ifade kullanılır:בְּצֶלֶם אֱלֹהִיםBetselem Elohim — Tanrı’nın suretinde.Yahudi yorum geleneği bunu Tanrı’nın insan biçiminde olduğu şeklinde anlamaz.Bu ifade yüzyıllar boyunca insanın düşünme, ahlaki seçim yapma, yaratma ve sorumluluk taşıma kapasitesiyle açıklanmıştır.Yani insanın hikâyesi daha başladığı anda yalnızca bir ayrıcalıkla değil, aynı zamanda büyük bir sorumlulukla başlar:Seçebiliyorsak, seçimlerimizin sonuçlarını da taşırız.

✦ ✦ ✦“İNSANIN YALNIZ OLMASI İYİ DEĞİLDİR

”Yaratılış boyunca tekrar tekrar:“İyiydi.”ifadesiyle karşılaşıyoruz.Sonra birden farklı bir cümle geliyor:לֹא־טוֹב הֱיוֹת הָאָדָם לְבַדּוֹ“İnsanın yalnız olması iyi değildir.”Dünya vardır.Ağaçlar vardır.Hayvanlar vardır.İnsan vardır.Ama yine de bir şey eksiktir:Başka bir insan.Tora sanki daha ilk sayfalarda bize çok temel bir şeyi hatırlatıyor:İnsan yalnızca nefes almakla yaşamaz.Bağ kurmaya da ihtiyaç duyar.

 

✦ ✦ ✦GAN EDEN — ÖZGÜRLÜĞÜN YANINDA BİR SINIR

Adam Gan Eden’e yerleştirilir.Bolluk vardır.Güzellik vardır.Fakat bir sınır da vardır.Tora, Adam’a bahçedeki ağaçlardan yiyebileceğini fakat İyi ve Kötüyü Bilme Ağacı’ndan yememesi gerektiğini söyler.Sonra yılan kadınla konuşur.Burada küçük ama önemli bir ayrıntıyı da unutmayalım:Tora “elma” demez.Metin yalnızca ağacın meyvesinden söz eder.Meyve yenir ve Adam’a da verilir.İnsanlık hikâyesinin en eski meselelerinden biri böylece karşımıza çıkar:Özgürlük.Ama özgürlük yalnızca:“İstediğimi yaparım.”demek değildir.Çünkü özgürlüğün olduğu yerde seçim vardır.Seçimin olduğu yerde ise sonuç vardır

.✦ ✦ ✦אַיֶּכָּה    NEREDESİN?

Meyve yenildikten sonra Adam ve kadın saklanırlar.Ve Tanrı Adam’a seslenir:אַיֶּכָּהAyeka? — Neredesin?Tanrı’nın Adam’ın hangi ağacın arkasında olduğunu öğrenmeye ihtiyacı olduğu düşünülmez. Yahudi yorumcular bu tür soruları konuşmanın ve insanı yaptığı şeyle yüzleştirmenin başlangıcı olarak okumuşlardır; aynı yaklaşım daha sonra Kayin’e sorulan soruda da görülür. SefariaAma “Ayeka?” zamanla Tora’nın sınırlarını aşmadan bizim hayatımıza da taşınabilecek çok güçlü bir soruya dönüşür:Neredesin?Hayatının neresindesin?Verdiğin kararların neresindesin?Olmak istediğin insan ile bugün olduğun insan arasında neredesin?Bunlar ayetin kelime kelime açıklaması değildir.Bizim bugüne taşıdığımız düşüncedir.Belki değişmenin ilk şartı da budur:Saklanmayı bırakıp kendimize dürüstçe:“Ben neredeyim?”diye sorabilmek.

✦ ✦ ✦HATA YAPILDI. PEKİ HİKÂYE BİTTİ Mİ?

Hayır.Adam ve daha sonra Hava adını alacak kadın, yaptıkları seçimin sonuçlarıyla karşılaşırlar.Gan Eden’den çıkarlar.Hayat artık eskisi gibi olmayacaktır.Emek vardır.Acı vardır.Ölüm vardır.Ama çok önemli bir şey daha vardır:Hayat devam eder.İnsan hata yaptı diye Tora kitabı kapatmaz.Belki Bereşit’in insana bıraktığı ilk büyük umutlardan biri budur:HATA, HİKÂYENİN SONU DEĞİLDİR.Yanlış bir karar hayatımızı değiştirebilir.Bedel ödeyebiliriz.Bir şeyler kaybedebiliriz.Ama yaşadığımız sürece...sonraki satır henüz yazılmamıştır.

✦ ✦ ✦KAYİN VE HEVEL —

İKİNCİ SINAVAile büyür.Kayin ve Hevel doğar.Biri toprağı işler, diğeri sürü güder.İkisi de Tanrı’ya sunu getirir.Hevel’in sunusuna olumlu karşılık verilir.Kayin öfkelenir.Ve sonra korkunç olan gerçekleşir:Bir kardeş diğer kardeşini öldürür.Tora’nın ilk kardeşlik hikâyesi, aynı zamanda ilk cinayet hikâyesi olur.Tanrı Kayin’e sorar:“Kardeşin Hevel nerede?”Kayin’in cevabı binlerce yıldır insanlığın önünde duran sorulardan biridir:הֲשֹׁמֵר אָחִי אָנֹכִי“Ben kardeşimin bekçisi miyim?” voices.sefaria.orgBelki Bereşit’in en güçlü sorularından biri budur.Birbirimizden ne kadar sorumluyuz?Adam’ın sınavı kendisine konulan sınır karşısındaydı.Kayin’in sınavı ise artık başka bir insan karşısındadır.Ve daha Tora’nın ilk sayfalarında iki büyük ilişki alanı ortaya çıkar:İnsan ile Tanrı.İnsan ile insan.

✦ ✦ ✦İNSAN UYGARLAŞIYOR…

PEKİ İNSANLAŞIYOR MU?

Kayin’in hikâyesinden sonra nesiller çoğalır.Şehir kurulur.Hayvancılıktan söz edilir.Müzik ortaya çıkar.Metal işçiliği gelişir.İnsan artık yalnızca yaşamıyor; uygarlık kuruyor.Ama şiddet ortadan kalkmıyor.Belki burada Bereşit bize rahatsız edici ama önemli bir soru soruyor:İlerlemek ile daha iyi insan olmak aynı şey midir?Bilgi çoğalabilir.Şehirler büyüyebilir.Teknik gelişebilir.Ama insanın içindeki kıskançlık, öfke ve şiddet kendiliğinden yok olmaz.İnsan uygarlık kurmayı öğrenirken...insan olmayı da öğrenmek zorundadır.✦ ✦ ✦NESİLLER GEÇİYOR

Adam’dan sonra kuşaklar birbirini izler.İsimler gelir.Hayatlar geçer.Yeni nesiller doğar.Peraşanın sonlarına doğru ise metinde anlaşılması kolay olmayan bazı ifadelerle karşılaşırız: Bene Elohim ve Nefilim anlatılır.Bunların tam olarak kimler olduğu konusunda Yahudi yorum geleneğinde farklı görüşler vardır.Biz burada tek bir yorumu “Tora kesin olarak bunu söylüyor” diye dayatmayacağız.Çünkü anlatının devamında açık olan asıl nokta başkadır:İnsanlığın kötülüğü büyümüştür.Tora, insanın düşüncelerindeki kötülüğün çok arttığını ve yaratılışın ağır bir noktaya geldiğini anlatır. SefariaHer şey sanki yeniden karanlığa doğru gitmektedir.İlk sayfada:“Işık olsun.”denmişti.Şimdi insan kendi seçimleriyle dünyayı yeniden karartmaya başlamıştır.Ve tam bu noktada...Bereşit peraşasının son cümlesinde...bir isim belirir:נֹחַNoahVe Tora şöyle söyler:וְנֹחַ מָצָא חֵן בְּעֵינֵי יְהוָה“Ama Noah, Tanrı’nın gözünde lütuf buldu.” SefariaVe perde burada kapanır.

✦ ✦ ✦BEREŞİT BİZİ NEREDE BIRAKTI?

Bir peraşa içinde ne kadar yol geldik...Işık ortaya çıktı.Dünya şekillendi.Hayat başladı.İnsan yaratıldı.İnsan yalnızlığını gördü.Seçim yaptı.Hata yaptı.Saklandı.Gan Eden’den çıktı.Bir aile kuruldu.Bir kardeş diğer kardeşi öldürdü.Nesiller çoğaldı.Şehirler kuruldu.Müzik yapıldı.Aletler üretildi.İnsanlık büyüdü.Ama insanın kötülük yapma gücü de büyüdü.Bereşit bize henüz Avraham’ı anlatmadı.Henüz Yahudi halkı yok.Mısır yok.Moşe yok.Sina yok.Tora önce insanı anlattı.Sevme ihtiyacını...Seçme özgürlüğünü...Sorumluluğunu...Kıskançlığını...Hata yapabilmesini...Ve yeniden başlayabilme ihtimalini.Dünyanın yaratılması altı gün içinde anlatılıyor.Ama belli Ki. ..İNSAN OLMAK ÇOK DAHA UZUN SÜRÜYOR.

Ve gelecek hafta önümüzde çok büyük bir soru olacak:Dünya bu kadar bozulmuşsa, yeniden başlanabilir mi?Bir adam...Bir gemi...Bir tufan...Ve insanlık için ikinci bir başlangıç.

​

GELECEK BÖLÜM NOAH — İNSANLIK YENİDEN BAŞLIYOR📖 AKLINIZA TAKILAN BİR ŞEY Mİ OLDU?Bu bölümle ilgili merak ettiğiniz soruları “Peraşalarla Tora’nın Hikâyesi | Soru & Sohbet” WhatsApp grubumuzda paylaşabilirsiniz.Ders vermek için değil, beraber öğrenmek için... 🌿